Gốc, Ngọn và Hiện Thực
Nếu PHẦN I nói về bản năng (cái Gốc), PHẦN II nói về cảm xúc (cái Ngọn), thì PHẦN III đi vào thứ tàn nhẫn và thật thà nhất: Hành vi thực tế.
Ở đây, không quan trọng anh/chị vẽ gì trên giấy, mà quan trọng là:
- Người ta đi tắt qua đâu?
- Người ta "cướp" cái gì làm ghế ngồi?
- Người ta vứt rác ở chỗ nào?
Không gian tốt không cần dạy con người cách dùng.
Không gian tệ buộc con người phải chống lại nó (và con người luôn thắng).
Chương 6 — Quy luật di chuyển của con người (Human Movement Patterns)
Con người là những sinh vật lười biếng một cách thông minh. Họ tuân theo định luật bảo toàn năng lượng.
6.1. Desire Path — Lối mòn như một bản phản biện (Desire Lines)
Lối mòn xuất hiện khi: Thiết kế nói một đằng, đôi chân trả lời một nẻo.
Một đường mòn trên cỏ là bản vẽ hành vi trung thực nhất.
KTS rất thích vẽ đường dạo vuông góc 90 độ vì trông nó "gọn" trên bản vẽ. Nhưng con người không bao giờ đi vuông góc. Họ luôn "cua" (cut corner).
Kết quả: Các góc cỏ ở ngã tư luôn bị giẫm nát.
Giải pháp: Vát góc ngay từ đầu, hoặc mở rộng nút giao (fillet) theo bán kính quay của người đi bộ/xe máy.
6.2. Nguyên lý năng lượng thấp (Least Effort Principle)
Con người luôn chọn con đường: Ít vòng, ít dốc, ít nắng.
- Hiệu ứng dòng chảy (Streamline Effect): Nếu dòng người đang đi thẳng, đừng đặt một bồn hoa chắn giữa đường chỉ để "trang trí". Họ sẽ không đi vòng qua nó đẹp đẽ như bạn nghĩ, họ sẽ đi sát sạt vào nó hoặc va vào nhau.
- Quy luật 3 bậc thang: Nếu chênh lệch cao độ quá thấp (chỉ 1-2 bậc), người ta thường không để ý và vấp ngã. Nếu quá cao, người ta ngại leo. 3 bậc là con số tối thiểu để não bộ nhận diện "đây là cầu thang".
6.3. Đi – Dừng – Né (Move – Pause – Avoid)
Mọi không gian công cộng đều có 3 trạng thái hành vi:
- Đi (Flow): Dòng chảy chính.
- Dừng (Pause): Vũng đọng (Eddy space) - nơi nước chảy chậm lại để lắng cặn (người ngồi nghỉ).
- Né (Avoid): Vùng chết (nắng gắt, thùng rác, miệng cống).
👉 Bài học thiết kế:
Sai lầm lớn nhất là đặt ghế ngồi ngay sát mép đường đi chính (Flow).
Người ngồi cảm thấy bất an (như ngồi lề đường cao tốc), người đi cảm thấy vướng víu.
Phải tạo ra "Vịnh nghỉ" (Pocket/Bay) lùi vào sâu khoảng 60cm-1m so với luồng giao thông.
Chương 7 — Khoảng cách xã hội & Văn hóa Việt Nam (Proxemics & Cultural Context)
Lý thuyết Edward T. Hall (Mỹ) rất hay, nhưng cần điều chỉnh cho người Việt.
7.1. Bong bóng cá nhân & Ghế đá công viên (Personal Space Zones)
- Quy luật "Ghế đá 2 đầu": Một cái ghế dài 1m2. Một người ngồi đầu này. Người thứ hai đến sẽ ngồi đầu kia. Khoảng giữa là "vùng chết". Người thứ ba sẽ không bao giờ ngồi vào giữa, trừ khi họ là bạn thân.
- Ứng dụng: Thay vì làm một ghế dài 3m (tốn tiền mà chỉ ngồi được 2 nhóm), hãy làm các ghế đơn hoặc cụm ghế L/U.
7.2. Hình học của tương tác (Geometry of Social Interaction)
- Ghế đối diện (Sociopetal): Bắt buộc giao tiếp. Tốt cho bàn cờ tướng, quán cafe. Xấu cho người lạ chờ xe buýt (rất ngại nhìn nhau).
- Ghế quay lưng (Sociofugal): Tốt cho sự riêng tư nơi đông người (sân bay, sảnh chờ).
- Ghế vuông góc (90 độ): Tốt nhất để bắt đầu câu chuyện (có thể nhìn nhau, cũng có thể nhìn ra chỗ khác đỡ ngại).
7.3. Phân vùng lãnh thổ: Văn hóa "Chiếm chỗ" (Territorial Zoning & The "Squatter" Mentality)
Người Việt có tính linh hoạt cực cao trong việc "chiếm dụng" không gian (Territorial Claim).
- Một bà bán nước chỉ cần cái khay và mấy cái ghế nhựa là biến gốc cây thành "lãnh thổ".
- Một nhóm tập dưỡng sinh biến quảng trường thành sân tập.
👉 Bài học thiết kế:
Đừng cố thiết kế "cứng" (ghế bê tông cố định).
Hãy thiết kế "mở" (sân nền phẳng, bóng mát) để cộng đồng tự điền vào chỗ trống. Không gian càng linh hoạt, sức sống càng cao.
Chương 8 — Affordance: Khi vật thể "gợi ý" hành vi (Affordance Theory)
Affordance là những gì vật thể "mời gọi" con người làm, mà không cần biển báo.
8.1. Vật thể đa nghĩa: Bờ rào là ghế ngồi (Multi-functional Objects)
- Bờ kè thấp (40-45cm): Mời gọi ngồi.
- Bờ kè cao (75-90cm): Mời gọi dựa lưng/đặt cốc cafe.
- Bờ kè quá thấp (<20cm): Mời gọi... vấp ngã (hoặc gác chân).
👉 Bài học:
Kiểm soát cao độ (Height control) chính là kiểm soát hành vi. Bạn không cần biển "Cấm ngồi", bạn chỉ cần làm vát chéo mặt đá hoặc gắn gai nhọn (Hostile Architecture - dù hơi tàn nhẫn). Ngược lại, muốn mời ngồi, hãy làm mặt phẳng gỗ/đá mài.
8.2. Nudge — Cú hích hành vi (Behavioral Nudge)
Thay vì loa phát thanh: "Đề nghị bà con bỏ rác đúng nơi quy định". Hãy dùng Nudge:
- Vẽ dấu chân dẫn đến thùng rác.
- Thiết kế thùng rác có miệng loe rộng (dễ ném).
- Đặt thùng rác ở đúng "điểm lười" (ngay ngã rẽ, nơi người ta vừa uống xong ly nước).
8.3. Thất bại của thiết kế đơn năng (Single-function Design Failure)
- Ghế chỉ để ngồi → Lãng phí khi trời mưa/vắng khách.
- Bồn cây chỉ để trồng cây → Lãng phí diện tích vành đai.
👉 Tư duy Sit-able City (Thành phố có thể ngồi):
Biến mọi thứ thành chỗ nghỉ chân: Bậc thềm, bờ tường, gốc cây.
Khi đó, đô thị trở nên thân thiện và "mềm" hơn.
TÓM LẠI — CƠ THỂ LUÔN THÀNH THẬT HƠN BẢN VẼ
PHẦN III chỉ ra một sự thật: Người dùng là đồng tác giả của thiết kế.
- KTS vẽ phần cứng (Hardscape).
- Người dùng vẽ phần hồn (Behavior).
Nếu bạn thấy người ta đi tắt qua cỏ, đừng vội xây tường rào. Hãy tráng bê tông lên vết mòn đó.
Đó là sự khiêm tốn cần thiết của người làm nghề.
