CHECKLIST HÀNH VI NGƯỜI VIỆT CHO ĐỒ ÁN CẢNH QUAN
(Vietnamese Spatial Behavior Scorecard)
Công cụ kiểm tra nhanh cho thiết kế cảnh quan —
Xem toàn bộ chuỗi bài viết
🔍 Nguyên tắc chấm điểm:
Đừng chấm điểm ĐẸP. Hãy chấm điểm SỐNG.
Một không gian "Sống" là nơi bản năng người Việt được tôn trọng, không phải nơi họ bị ép buộc.
📋 Nội dung checklist
I. TIẾP CẬN & CỔNG VÀO (The "Ninja Lead" Check)
Người Việt bắt đầu trải nghiệm từ khi chân chưa chạm đất.
Lối vào có "Vùng đệm cởi bỏ" (Decompression Zone) không?
(Nơi phụ nữ dừng xe, cởi váy chống nắng, tháo khẩu trang, chỉnh tóc trước khi bước vào. Nếu thiếu, họ sẽ đứng chắn ngay giữa cổng).
Có không gian cho hành vi "Thả người" (Drop-off) không?
(Chỗ xe máy tấp vào thả người xuống rồi đi ngay mà không gây tắc đường).
Bãi xe có bóng mát không?
(Bãi xe nắng = Trải nghiệm tồi tệ ngay từ phút đầu).
Người lạ có biết lối vào nằm đâu trong vòng 3 giây không?
(Hay phải đi vòng vèo, hỏi bảo vệ?)
DẤU HIỆU HỎNG
- Xe máy leo lên vỉa hè, dừng lộn xộn trước cổng.
- Người đi bộ phải lách qua khe hẹp giữa các xe đang đỗ.
II. DI CHUYỂN & LỐI MÒN (The "Cut Corner" Check)
Người Việt không đi theo đường kẻ, họ đi theo đường lợi nhất.
Các góc ngã tư có được vát (fillet) đủ rộng không?
(Người đi bộ và xe máy luôn "cua góc", không đi vuông góc).
Có "Lối đi theo bóng râm" (Shadow Path) không?
(Giữa trưa nắng, người ta sẽ không đi đường chính lát gạch đẹp nếu nó nắng, họ sẽ đi đường đất xấu nhưng có bóng cây).
Độ nhám vật liệu có an toàn cho khí hậu nồm/mưa không?
(Gạch bóng kính/đá mài quá trơn = Cảm giác sợ ngã = Không dám đi).
Có chỗ né nhau tự nhiên không?
(Đủ rộng cho 2 xe đẩy/xe lăn tránh nhau mà không ai phải bước xuống cỏ).
DẤU HIỆU HỎNG
- Cỏ ở các góc vuông bị giẫm nát trụi lủi.
- Đường chính vắng tanh, đường mòn ven bụi cây thì nhẵn thín.
III. NGỒI & TỤ TẬP (The "Plastic Chair" Check)
Người Việt thích quây quần, ghét sự cô độc và cứng nhắc.
Ghế có khả năng tạo nhóm linh hoạt không?
(Có thể xoay, dịch chuyển, hoặc bố trí dạng chữ U/C để 3-5 người nói chuyện? Hay là ghế băng dài thẳng tuột kiểu "chờ xe buýt"?).
Vật liệu ghế có "chống nướng thịt" không?
(Tránh đá đen, sắt sơn tối màu. Kiểm tra nhiệt độ bề mặt lúc 12h trưa).
Ghế có "Lưng dựa an toàn" (Refuge) không?
(Có bờ tường, bụi cây sau lưng không? Người Việt rất ngại ngồi hở lưng ra khoảng trống).
Có chiều cao ghế đa dạng không?
(Có chỗ ngồi bệt/ngồi xổm cho thanh niên, ghế có tựa cho người già?).
DẤU HIỆU HỎNG
- Người ta tự mang báo/giấy ra trải xuống cỏ ngồi thay vì ngồi ghế đá.
- Ghế nóng bỏng không ai dám chạm vào.
IV. QUAN SÁT & VỊ TRÍ (The "Hóng Chuyện" Check)
Văn hóa vỉa hè: Ngồi là để xem đời trôi qua.
Ghế có quay ra hướng có hoạt động (đường đi, sân chơi) không?
(Tránh quay mặt vào tường hoặc bụi rậm vô nghĩa).
Có vị trí cho "Bán hàng rong văn minh" không?
(Góc nhỏ cho xe đẩy nước/đồ ăn vặt mà không chắn lối đi. Nếu không tính trước, họ sẽ đứng chắn ngang đường).
Khoảng cách từ ghế đến đường đi có đủ "An toàn tâm lý" không?
(Lùi vào 60cm-1m để người ngồi không cảm thấy bị người đi bộ va phải).
DẤU HIỆU HỎNG
- Ghế quay lưng ra đường bị bỏ trống.
- Người ta ngồi lên lan can, bó vỉa để hóng mát thay vì ngồi ghế xịn.
V. BÓNG RÂM & VI KHÍ HẬU (The "Real Comfort" Check)
Ở Việt Nam, Tiện nghi = Bóng mát.
Tỷ lệ che phủ (Canopy Coverage) có đạt tối thiểu 30-40% không?
(Nếu là quảng trường trơ trọi, hãy xác định nó chết 12 tiếng/ngày).
Có tính toán sự "Di cư của bóng râm" không?
(Vị trí ghế ngồi có bóng mát vào giờ cao điểm sử dụng (sáng sớm/chiều tà) không?).
Có bị "Hắt nhiệt" (Heat Reflection) không?
(Ghế mát nhưng đặt cạnh tường kính hoặc sân bê tông hắt nóng vào mặt?).
DẤU HIỆU HỎNG
- Công viên chỉ đông sau 6h tối. Ban ngày như sa mạc.
VI. PHONG THỦY TÂM LÝ & AN TOÀN (The "Peace of Mind" Check)
Người Việt cần cảm giác được bao bọc và tránh xung sát.
Có góc nhọn, cạnh sắc nào chĩa thẳng vào người sử dụng không?
(Góc bồn hoa nhọn, điêu khắc gai góc... gây cảm giác bất an).
Lối vào có bị "Cản khí" không?
(Cây to, cột đèn, hố ga nằm chình ình giữa lối đi chính).
Không gian có "Tụ khí" không?
(Có những điểm dừng chân được bao bọc, hay gió thổi hun hút trôi tuột từ đầu đến cuối?).
DẤU HIỆU HỎNG
- Cảm giác "lạnh gáy" hoặc "gai người" khi bước vào.
- Người đi rất nhanh qua khu vực đó, không dám dừng lại.
VII. SỐNG ẢO & RIÊNG TƯ (The "Instagram" Check)
Giải quyết xung đột giữa Check-in và Thư giãn.
Có phân khu "Vịnh Check-in" (Photo Bay) không?
(Chỗ chụp ảnh đẹp có tách khỏi luồng giao thông chính không?).
Ánh sáng chụp ảnh có "Nịnh mặt" (Front-light) không?
(Hay là đèn hắt từ dưới chân lên tạo bóng ma, hoặc đèn ngược sáng làm đen mặt?).
Khu tĩnh (đọc sách/thiền) có được bảo vệ khỏi tiếng ồn/tầm nhìn của khu động không?
DẤU HIỆU HỎNG
- Người chụp ảnh đứng tràn lan chắn hết lối đi.
- Người ngồi thư giãn bị làm phiền bởi tiếng ồn/đèn flash.
VIII. CÂU HỎI QUYẾT ĐỊNH (THE LITMUS TEST)
"Nếu ngày mai tháo hết biển cấm, dỡ hết rào chắn, đuổi hết bảo vệ...
Liệu người dân có tự giác sử dụng không gian này ĐÚNG như cách bạn vẽ không?"
CÓ
(Chúc mừng, bạn đã thiết kế "Thuận Thiên - Thuận Nhân").
KHÔNG
(Bạn đang thiết kế chống lại con người. Hãy sửa lại).
BẢNG ĐIỂM ĐÁNH GIÁ (SCORECARD)
| HẠNG MỤC | ĐIỂM TỐI ĐA | ĐIỂM ĐẠT ĐƯỢC | GHI CHÚ LỖI |
|---|---|---|---|
| I. Tiếp cận (Ninja Lead) | 10 | ||
| II. Di chuyển (Lối mòn) | 15 | ||
| III. Ngồi (Ghế nhựa) | 15 | ||
| IV. Vi khí hậu (Bóng râm) | 20 | Trọng số cao nhất | |
| V. Tâm lý & An toàn | 15 | ||
| VI. Tương tác xã hội | 15 | ||
| VII. Văn hóa bản địa | 10 | ||
| TỔNG CỘNG | 100 | < 70 điểm: Cần thiết kế lại |
