1. MỘT HIỂU LẦM KHIẾN NHIỀU NGƯỜI VẼ SAI NGAY TỪ ĐẦU
Rất nhiều anh chị, từ sinh viên đến KTS đi làm, coi sơ đồ (diagram) là:
- Một bản vẽ sơ sài, vẽ ẩu.
- Một bản vẽ chưa xong (work in progress).
- Một thứ "trang sức" thêm vào cho slide thuyết trình trông có vẻ nguy hiểm, học thuật.
Và vì thế, nhiều người vội vã bỏ qua bước sơ đồ để lao vào "vẽ cho đàng hoàng" (vẽ kỹ thuật, vẽ chi tiết).
Đây là một hiểu lầm nghiêm trọng.
Sơ đồ không phải là mặt bằng xấu.
Sơ đồ là thứ xảy ra TRƯỚC mặt bằng.
Không có sơ đồ đúng, mặt bằng chỉ là tập hợp của những hình vẽ vô nghĩa được sắp xếp cạnh nhau.
2. SƠ ĐỒ LÀ GÌ, THẬT SỰ? (What a Diagram Really Is)
Hãy định nghĩa lại cho rõ.
Sơ đồ không phải là: Mặt bằng vẽ bằng nét bút lông to, hay bản phác thảo nguệch ngoạc cho vui tay.
Sơ đồ là:
- Cấu trúc tư duy (Thinking structure): Nó cho thấy cái xương sống của ý tưởng.
- Bản đồ của các mối quan hệ (Relationship map): Cái A tác động lên cái B thế nào?
- Công cụ để quyết định (Decision-making tool): Giữ cái gì, bỏ cái gì?
Sơ đồ không có nhiệm vụ mô tả hình dạng vật lý chính xác (cột to bao nhiêu, tường dày bao nhiêu).
Sơ đồ có nhiệm vụ giải thích VÌ SAO hình đó tồn tại.
3. VÌ SAO NGƯỜI LÀM NGHỀ RẤT SỢ SƠ ĐỒ?
Vì sơ đồ là tấm gương chiếu yêu trung thực nhất.
Sơ đồ:
- Không che giấu được lỗi logic.
- Bộc lộ tư duy yếu kém ngay lập tức (nếu không có ý tưởng, sơ đồ sẽ rỗng tuếch).
- Không giấu được sự mơ hồ (không thể vẽ đại khái được).
Một mặt bằng kỹ thuật có thể:
- Vẽ rất đẹp, hatch vật liệu rất kỹ.
- Bố cục cân đối.
- Dày đặc chi tiết để đánh lừa mắt nhìn.
Nhưng sơ đồ thì không nói dối được. Nó buộc anh chị phải trả lời những câu hỏi gai góc:
- Cái gì là CHÍNH? (Chỉ được chọn 1).
- Cái gì là PHỤ?
- Cái gì LIÊN KẾT chúng?
- Cái gì đang XUNG ĐỘT?
Nhiều người né vẽ sơ đồ vì họ chưa sẵn sàng đối diện với câu trả lời, hoặc tệ hơn, họ chẳng có câu trả lời nào cả.
4. NHỮNG KIỂU SƠ ĐỒ BỊ LÀM SAI NHIỀU NHẤT (Commonly Misused Diagrams)
Nếu anh chị thấy mình trong danh sách này, hãy sửa ngay:
4.1. Sơ đồ minh hoạ (Illustrative Diagram)
- Lấy mặt bằng đã vẽ xong, tô màu xanh đỏ tím vàng vào các khu vực.
- Gọi là sơ đồ phân khu chức năng.
👉 Vô giá trị tư duy. Nó chỉ là bản tô màu của trẻ con.
4.2. Sơ đồ kể chuyện ngược (Post-Rationalization Diagram)
- Vẽ hình xong xuôi hết rồi.
- Mới quay lại vẽ mấy mũi tên gió, nắng, hướng nhìn để "hợp thức hóa" cái hình đó.
👉 Đây là sự lừa dối. Anh chị không thiết kế dựa trên sơ đồ, anh chị đang dùng sơ đồ để bao biện.
4.3. Sơ đồ quá tải thông tin (Overloaded Diagram)
- Cái gì cũng vẽ vào: Cây, xe, người, đường đồng mức, hướng gió, tiếng ồn...
- Chú thích dày đặc như ma trận.
👉 Không còn đọc được cái chính. Sơ đồ tốt luôn ít thông tin hơn mặt bằng, nhưng thông tin đó phải chất lượng hơn.
5. MỘT SƠ ĐỒ TỐT CẦN GÌ? (What Makes a Good Diagram)
Một sơ đồ tạo hình có giá trị thực sự cần thỏa mãn 4 tiêu chí:
- Chỉ ra trật tự (Order): Nhìn vào biết ngay quy luật tổ chức.
- Thể hiện thứ bậc (Hierarchy): Biết đâu là vua, đâu là lính.
- Cho thấy lực chi phối (Dominant forces): Tại sao nó cong? Tại sao nó thẳng?
- Bỏ qua chi tiết không cần thiết (Intentional abstraction): Dám bỏ hết cây cối, vật liệu, chỉ giữ lại ý đồ.
Nếu một sơ đồ:
- Không thể vẽ lại bằng 3–5 nét đơn giản.
- Cần anh chị đứng thuyết trình 15 phút mới hiểu.
→ Sơ đồ đó chưa đủ tốt. Sơ đồ phải tự thân (self-evident).
6. SƠ ĐỒ KHÔNG PHẢI ĐỂ TRÌNH BÀY – MÀ ĐỂ TƯ DUY (Diagram Is for Thinking, Not Presenting)
Một nguyên tắc cốt tử:
Sơ đồ trước hết là cho chính anh chị (người thiết kế).
Không phải cho hội đồng hay khách hàng.
Sơ đồ tốt giúp anh chị:
- Biết mình đang làm gì (không bị lạc lối giữa chừng).
- Biết nên bỏ cái gì khi đồ án quá rườm rà.
- Biết sửa ở đâu khi đồ án bị tắc.
Nếu anh chị chỉ bắt đầu vẽ sơ đồ khi chuẩn bị làm slide thuyết trình (để cho slide nó đầy đủ), thì đã quá muộn. Đồ án đã hỏng từ trước đó rồi.
7. MỐI QUAN HỆ GIỮA SƠ ĐỒ VÀ MẶT BẰNG (Diagram–Plan Relationship)
- Sơ đồ quyết định Logic.
- Mặt bằng thể hiện Hình thái vật lý.
Sơ đồ là nơi được phép sai để sửa. Nét bút thô, giấy nháp rẻ tiền, sửa trong 5 giây.
Mặt bằng là nơi rất đắt để sai. Vẽ CAD/Revit mất cả ngày, sửa lại rất cực.
- Người làm nghề giỏi: Sửa đi sửa lại rất nhiều ở bước sơ đồ (giấy nát bươm). Đến khi vẽ mặt bằng thì chạy một mạch là xong.
- Người yếu tư duy: Bỏ qua sơ đồ, lao vào vẽ mặt bằng ngay. Rồi cứ vẽ đi xoá lại, chỉnh sửa tiểu tiết đến kiệt sức mà hình vẫn không ổn.
8. TẠI SAO SƠ ĐỒ THƯỜNG BỊ CHÊ LÀ "KHÔNG THỰC TẾ"?
Vì nhiều người (kể cả sếp, khách hàng) kỳ vọng:
- Sơ đồ phải "xây được" ngay.
- Sơ đồ phải "đúng kỹ thuật", đúng kích thước.
Sai.
Sơ đồ không có nhiệm vụ để xây. Nó có nhiệm vụ định hướng quyết định.
Đòi hỏi sơ đồ phải "thực tế" và chi tiết cũng giống như đòi bản nháp của một bài văn phải không được gạch xoá và phải đúng chính tả từng chữ vậy. Vô lý.
9. QUY TRÌNH ĐÚNG: TỪ SƠ ĐỒ ĐẾN MẶT BẰNG (From Diagram to Plan)
Thứ tự bất di bất dịch:
- Sơ đồ lực / Sơ đồ hiện trạng (Force/Context diagram): Cái gì đang tác động?
- Sơ đồ quan hệ / bong bóng (Relationship/Bubble diagram): Cái gì nằm cạnh cái gì?
- Sơ đồ tạo hình / cấu trúc (Form/Structure diagram): Hình dáng sơ khai, trục, lưới.
- Mặt bằng kỹ thuật (Plan): Chính xác hóa các nét vẽ trên.
Nếu anh chị nhảy cóc (từ 1 sang 4), mặt bằng sẽ mất gốc, trở thành hình vẽ trang trí vô hồn.
10. KHAI NHÃN THỨ MƯỜI BA
Nếu anh chị chỉ giữ một câu sau chương này, hãy giữ câu này:
Sơ đồ đơn giản không làm đồ án xấu.
Bỏ qua sơ đồ mới làm đồ án sai.
Tư duy tạo hình trưởng thành là khi anh chị không còn sợ vẽ những thứ chưa đẹp (sơ đồ), mà bắt đầu biết sợ việc vẽ những thứ rất đẹp, rất chi tiết nhưng không có logic.
