Từ Con Người Chung Đến Con Người Việt
Nếu các phần trước trả lời câu hỏi nền tảng:
“Con người nói chung (Homo sapiens) phản ứng thế nào với không gian?”
(Sinh học – Tiến hóa – Nhận thức)
thì PHẦN V đi vào câu hỏi khó hơn, nhưng thực tế hơn:
“Người Việt – trong khí hậu nhiệt đới, văn hóa cộng đồng và đời sống xe máy – đang sử dụng cảnh quan như thế nào?”
Một thiết kế đúng chuẩn phương Tây
(ghế cố định, bãi cỏ rộng, tắm nắng, trật tự cao)
có thể thất bại hoàn toàn tại Việt Nam,
không phải vì nó sai,
mà vì nó không phù hợp với hành vi bản địa.
PHẦN V không tìm cách "Việt hóa hình thức",
mà tìm cách giải mã logic sử dụng không gian của người Việt đương đại.
Chương 11 — Cảnh quan thời mạng xã hội (Landscape in the Age of Social Media)
Cảnh quan chưa bao giờ bị tiêu thụ nhanh như hiện nay.
Không gian không còn chỉ để ở,
mà còn để chụp – đăng – lan truyền.
KTS Cảnh quan ngày nay, dù muốn hay không,
đã kiêm thêm vai trò: Đạo diễn hình ảnh (Visual Director).
11.1. Khoảnh khắc "Instagrammable" & hệ lụy tắc nghẽn (The Instagram Trap)
Nhiều không gian hiện đại được thiết kế cho một bức ảnh, thay vì một chuỗi trải nghiệm.
Hệ quả thường gặp:
- Một điểm check-in bị chiếm dụng liên tục
- 90% diện tích còn lại vắng tanh
- Xung đột giữa:
- Nhóm chụp ảnh (dừng lâu, tạo dáng)
- Nhóm di chuyển (muốn đi qua)
Vấn đề không nằm ở "sống ảo",
mà ở thiết kế không kiểm soát được hành vi sống ảo.
👉 Bài học thiết kế:
Không phủ nhận nhu cầu chụp ảnh → quy hoạch nó
Tạo "Vịnh Check-in" (Photo Bay):
- Lệch khỏi luồng giao thông chính
- Có nền, hậu cảnh, ánh sáng ổn định
Nguyên tắc: Chụp thì đứng vào lề – Đi thì đi ở giữa
11.2. Ánh sáng cho người vs. ánh sáng cho cây (Lighting for People vs. Lighting for Objects)
Chiếu sáng như chiếu showroom.
Đèn tập trung hắt cây, tạc hình khối, nhưng bỏ quên khuôn mặt con người.
Thực tế sử dụng:
Ảnh check-in bị xóa vì:
- Mặt tối (ngược sáng)
- Bóng loang lổ (đèn hắt sai góc)
Ánh sáng cảnh quan không chỉ để "đẹp",
mà để con người trông đẹp trong không gian đó.
👉 Bài học thiết kế:
Ánh sáng mặt (Front-light) > ánh sáng nền (Back-light)
Tại điểm check-in:
- Đèn khuếch tán mềm
- Cao độ ~1,5–1,7 m
Tâm lý: Khi người dùng thấy mình đẹp → chụp ảnh → chia sẻ → Không gian tự marketing.
11.3. Xung đột giữa "Sống ảo" và "Thưởng ngoạn" (The Conflict of Attention)
Trong cùng một không gian thường tồn tại hai nhóm hành vi:
- Nhóm sống ảo
Ồn, chiếm dụng, cần được nhìn thấy - Nhóm thưởng ngoạn
Dưỡng sinh, đọc sách, cần yên tĩnh, "vô hình"
Thiết kế non tay: Cố gắng ép hai nhóm này dùng chung một không gian.
Thiết kế trưởng thành: Cho phép họ cùng tồn tại mà không triệt tiêu nhau.
👉 Giải pháp:
Phân khu bằng ranh giới mềm:
- Cao độ
- Bụi cây
- Hướng nhìn
Nguyên tắc: Thấy nhau – Nhưng không nghe thấy nhau
Chương 12 — Hành vi người Việt trong cảnh quan (Vietnamese Spatial Behavior)
Người Việt bước vào không gian hiện đại
nhưng mang theo:
- Văn hóa làng xã
- Khí hậu nhiệt đới
- Tâm thức phương Đông
Những yếu tố này chi phối cách sử dụng cảnh quan mạnh hơn mọi concept hình thức.
12.1. Văn hóa xe máy & điểm bắt đầu trải nghiệm (Motorbike Culture & the "Lazy Entry")
Với người Việt, trải nghiệm không bắt đầu ở cổng,
mà bắt đầu ở chỗ chống chân xe.
Tâm lý phổ biến:
- "Phi xe vào tận nơi"
- "Đỗ càng gần bàn càng tốt"
Hệ quả hành vi:
- Bãi xe xa, nóng, chật → khách bỏ đi
- Bãi xe mát, thuận → cộng điểm lớn
👉 Bài học thiết kế:
Đừng giấu bãi xe như hạ tầng phụ
Hãy thiết kế bãi xe như sảnh đón đầu tiên:
- Bóng mát
- Lối vào rõ ràng
- Cảm giác được chào đón
12.2. Văn hóa quan sát dòng người & "hội chứng ghế nhựa" (People Watching & the Plastic Chair Syndrome)
Một quán trà đá với ghế nhựa rẻ tiền
thường đông hơn công viên nghìn tỷ với ghế đá cố định.
Không phải vì ghế nhựa tốt hơn,
mà vì nó phù hợp hành vi hơn.
Đặc điểm hành vi:
- Người Việt thích:
- Ngồi quay mặt ra dòng người
- Quan sát, trông xe, "xem đời"
- Đi theo nhóm
- Thích kéo ghế lại gần nhau
👉 Bài học thiết kế:
Tránh ghế cố định thẳng hàng
Ưu tiên:
- Ghế đơn nhẹ
- Module có thể xoay / dịch chuyển
Bố trí cụm: Dạng chữ C hoặc U (Sociopetal)
12.3. Khí hậu & sự di cư theo bóng râm (Shade Migration)
Khác biệt căn bản:
Phương Tây: → Ra công viên để tắm nắng
Việt Nam: → Ra công viên để trốn nắng
Tại Việt Nam:
Bóng râm là lãnh thổ.
Con người di chuyển theo bóng râm
như nước chảy theo địa hình.
Một quảng trường đẹp nhưng trơ nắng
sẽ chết vào ban ngày.
Tán cây > thảm cỏ
Tỉ lệ che phủ tán (Canopy Coverage)
→ Chỉ số sống còn của dự án.
12.4. Cây bản địa & tâm lý an toàn (Nostalgic Plants & Psychological Safety)
Cây xanh không chỉ là sinh học, mà là ký ức tập thể.
Tre, sen, chuối, cau…
dễ được chấp nhận hơn nhiều loài ngoại lai xa lạ.
Tâm lý không gian phổ biến:
- Ngại vật nhọn chĩa vào người (sát khí)
- Ngại cây lớn chắn lối vào (cản khí)
👉 Thiết kế hiệu quả với người Việt thường:
- Tròn trịa
- Bao bọc
- Tạo cảm giác tụ khí – an toàn
TÓM LẠI — THIẾT KẾ KHÔNG SAI, CHỈ LÀ KHÔNG PHÙ HỢP
PHẦN V khẳng định một điều cốt lõi:
Không có thiết kế cảnh quan "đúng tuyệt đối".
Chỉ có thiết kế phù hợp với bối cảnh sống cụ thể.
Với Việt Nam:
- Khí hậu nóng ẩm → cần bóng râm & gió
- Văn hóa cộng đồng → cần chỗ tụ tập linh hoạt
- Hành vi xe máy → cần tiếp cận thuận tiện
Cảnh quan tốt tại Việt Nam cần: MỀM – MÁT – MỞ
Cho phép người ta:
- ở ké
- ngồi tạm
- dừng chân bất chợt
mà không cảm thấy bị xua đuổi.
