🌿 Thông tin chung Dùi đục không cánh — Hiptage aptera M.T.X.Lam & T.V.Do
Họ (Family): Malpighiaceae (Họ Kim đồng)
Phân họ (Subfamily): Malpighioideae
Bộ (Order): Malpighiales
Đồng nghĩa: Không có (Loài mới phát hiện và công bố năm 2025).
🇻🇳 Tên tiếng Việt: Dùi đục không cánh, Dùi đục quả không cánh.
🌐 Tên tiếng Anh: Wingless Hiptage.
🇨🇳 Tên tiếng Trung: Không tìm thấy dữ liệu.
🇹🇭 Tên tiếng Thái: Không tìm thấy dữ liệu.
🌱 Mô tả thực vật
Dạng sống & Kích thước: Sống dưới dạng cây bụi thân gỗ hoặc dây leo.
Thân: Cành non mang lớp lông tơ dày đặc màu nâu đỏ. Cành già nhẵn, bề mặt thô ráp, có cấu trúc dạng mụn cóc và điểm xuyết các lỗ bì nhỏ màu trắng.
Lá: Mọc đối, đi kèm các lá kèm hình chỉ dài 1-2 mm. Phiến lá dai (coriaceous), có hình thuôn dài, elip, hình trứng đến mũi mác với kích thước 5.5-17.5 x 2-7 cm. Lá non thường có màu đỏ, mang lông tơ màu trắng hoặc nâu đỏ ở mặt dưới; lá trưởng thành nhẵn cả hai mặt và mang màu xanh lục. Gốc lá hình nêm, chóp lá nhọn hoặc lõm, mặt dưới thường có 1-3 cặp tuyến mép gần gốc.
Hoa: Cụm hoa dạng chùy mọc ở nách lá hoặc ngọn cành. Hoa mang sắc trắng đến phớt hồng; 5 cánh hoa (11-14 x 8-12 mm) mọc thẳng hoặc hơi cong về phía trước với mép cánh xẻ rủ tua (fimbriate). Đài hoa có 5 lá đài mang 8 tuyến đài nhỏ (khoảng 0.5 mm) màu xanh lục nằm ở các điểm giao nhau. Nhị hoa 10 chiếc, nhẵn, vươn dài không đều.
Quả & Hạt: Đặc điểm cốt lõi là quả không có cánh (wingless), hình bán cầu, phát triển từ 1-3 quả (mericarps) trên mỗi hoa. Quả non màu xanh phủ lông tơ nâu đỏ; khi chín nhẵn bóng, chuyển sang màu rỉ sét đến nâu đỏ với kích thước rất lớn (đường kính 2.4-4.5 cm). Hạt bên trong hình trứng, dài khoảng 1.7 cm, có màu vàng sậm hoặc nâu.
Đặc điểm khác: Là loài duy nhất từng được ghi nhận trong toàn bộ chi Hiptage có sở hữu cấu trúc quả không cánh.
🌍 Phân bố & Sinh cảnh
Nguồn gốc: Khu vực bản địa Việt Nam.
Phân bố toàn cầu: Hiện tại chỉ mới được ghi nhận duy nhất tại Việt Nam.
Tại Việt Nam: Quần thể được phát hiện tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (các huyện Đất Đỏ, Tân Thành) và tỉnh Quảng Trị (huyện Đa Krông).
Sinh cảnh & Điều kiện: Thích nghi mọc quanh khu vực chân núi, trên sườn dốc, dọc theo các lối mòn dưới tán rừng thường xanh hoặc các khu vực gần khu dân cư. Phân bố ở cao độ khá thấp, dao động từ 28m đến 433m.
🐝 Sinh thái học
Vai trò: Sống đồng sinh dưới tán rừng thường xanh cùng với các quần thể thực vật khác trong sinh cảnh.
Thụ phấn & Phát tán: Do đặc tính quả không cánh nhưng lại có khả năng nổi, giới nghiên cứu giả thuyết loài này có thể đã chuyển sang cơ chế phát tán hạt nhờ vào sức nước (hydrochory), hoặc vỏ quả cứng lại theo "chiến lược phòng thủ" giúp tăng cường bảo vệ hạt bên trong.
🍀 Công dụng & Hóa học
Dược dụng: Không tìm thấy dữ liệu nghiên cứu dược tính.
Hoạt chất chính: Không tìm thấy dữ liệu.
Cảnh quan: Không tìm thấy dữ liệu ứng dụng thực tế.
Công dụng khác: Không tìm thấy dữ liệu.
💡 Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Ánh sáng: Không tìm thấy dữ liệu.
Đất & Dinh dưỡng: Không tìm thấy dữ liệu.
Nước & Độ ẩm: Không tìm thấy dữ liệu.
Nhân giống: Không tìm thấy dữ liệu.
Tốc độ sinh trưởng: Không tìm thấy dữ liệu.
⚠️ Lưu ý & Bảo tồn
Độc tính & Lưu ý: Không tìm thấy báo cáo hoặc ghi nhận nào về độc tính.
Tình trạng Bảo tồn: Nhóm nghiên cứu đề xuất phân loại loài này ở mức "Ít quan tâm" (Least Concern - LC) chiếu theo tiêu chuẩn Sách đỏ IUCN hiện hành, nhờ vào quần thể vẫn đang duy trì số lượng tương đối lớn và ổn định tại Bà Rịa - Vũng Tàu.
Biện pháp Bảo tồn: Dù được phân mức LC, các nhà nghiên cứu vẫn nhấn mạnh vai trò thiết yếu của việc theo dõi liên tục tình trạng quần thể và sinh cảnh tự nhiên nhằm phục vụ cho các đánh giá bảo tồn chính xác trong tương lai.
📚 Tài liệu tham khảo
* [1] Nghiên cứu: "Exploration of Hiptage (Malpighiaceae) diversity in Vietnam reveals a new species with wingless fruits" (PhytoKeys 256: 221-238, xuất bản 02/06/2025) – Truy cập: 17/09/2026.
